logo uta jaqi

Jamusiwinaka (Adivinanzas)
JAMUSIWI
Apthapita tika tika liwruta,
jaqina arst'atapata,
markasana, yaqha markanakana.
Llapallapa marka, 1994
Qilqiri: Román Crespo
Cochabamba, 1994

Aymara aru arst'añaxa jiwasanakankaskiwa. Arusaxa ch'amani, muxsa, thurunchata, qhipanakaxa yatiqata, yatxatata. Qillqañatakisti utjaraki kunaymana amtanaka, ukanakasti, jichhakamasa niyawa kimsatunka jila. Qillqatasti, juk'aki Qillqañaxa yatintaña, ukatakisti yatiña ullaña-liyiña. Ukhamaraki yatiqaña qillqaña. Qillqaña yatiqañaxa janiwa ch'amakiti. Munasinxa kunasa lurasikiwa.

Ukatakisti, yatiqañataki, qillqañani arusata: amuyt'awinakasa, yatiyiwinaka, uñjatanakasa, amtawinakasa. Qillqata apayañani masinakasaru, jilanakasaru, kullakanakasaru, phamilyaru; ukhamaraki tantachawinakasan jaqinakaru.
Yatintaña, ukatxa qillqsuñaniwa jakawisxata, lup'iwisxata, yaqhanakampi.

Román Crespo


  1. Kun kuns siritasa
    Qhaturuwa sarta
    ch'ujña alasta
    utaru purta
    ch'ujñampi jachañataki
    Kunaspäsa.

    Resp

  2. Kun kuns siritasa
    Patana jakasi,
    patana sarnaqi
    p'ita p'itaki
    p'itirixa
    Kunaspäsa

    Resp

  3. Kun kun siritasa
    T'arwa apkati
    t'arwa apaqi
    suma apnaqataxa
    suma irnaqañatakiwa
    Kunaspäsa

    Resp

  4. Kun kun siritasa
    Amutu
    juykhu
    ukhamarusa
    taqiniruwa uñtasiwayistu
    Kunaspäsa

    Resp

  5. Kun kun siritasa
    Luqhiptata tayka
    pisi chuyma tayka
    lakapkipkana
    jiphillani
    Kunaspäsa

    Resp

  6. Kun kun siritasa
    Jan lakani, arust'iritwa
    jan kayuni, jaliritwa
    janq'ullt'ata, ch'iyart'ata
    Kunaspäsa

    Resp

  7. Kun kun siritasa
    Yunkas uraqina yuriritwa
    quqa patana warkuntata
    suma murukt'ata
    t'arwantata
    Kunaspäsa

    Resp

  8. Kun kun siritasa
    Lisusiri
    wali chupintata
    wich'inkapan
    warkt'ata jakasiri
    Kunaspäsa

    Resp

  9. Kun kun siritasa
    Jawiraspasa
    qutaspasa
    jan lakani
    parlaskakiwa
    Kunaspäsa

    Resp

  10. Kun kun siritasa
    Janiwa jaljatitasmati
    jalaskasmasa qhipaxaxa
    jaljtaña munañamaruxa
    juman qhipaxapuniskawa
    Kunaspäsa

    Resp

  11. Kun kun siritasa
    Llusk'a, quta patjama
    jan aruni, amutu,
    mayninakatakixa kusa
    yakhanakatakisti
    pantasipxañapataki
    Kunaspäsa

    Resp

  12. Kun kun siritasa
    Kunpinsa sapxi,
    sapa kuti,
    yatiqirinakaxa
    Kunaspäsa

    Resp

  13. Kun kun siritasa
    K'usilljamasa, qhananchirjamasa; jan arsusisa,
    ajanuruwa sirita jan walinaka.
    Jiskt'asiriruxa katuqta
    kusalla, suma amuyt'atmpi
    siti qhuruchasisti
    pachpa qhuruchatawa uñkatta.
    Kunaspäsa


    Resp

  14. Kun kun siritasa
    Ikiñ utata mistusaxa
    phayaña utaru
    mantawayi
    wich'inka unuqisa
    wallpaskaspäsa ukhama.
    Kunaspäsa


    Resp

  15. Kun kun siritasa
    Qhura taypina yuriri
    qhura taypinakana
    uywasiri
    utanxa thuquntawayi
    wali kusisita
    Kunaspäsa


    Resp

  16. Kun kun siritasa
    Jist'antata k'ullku uyuna
    janq'urt'ata pallapalla taypina
    chupika larilarjama
    yatita k'arisiña
    Kunaspäsa


    Resp

  17. Kun kun siritasa
    Awkisa taykasa kirkt'iri
    jila sulkanakasti
    ukhamaraki
    Janq'u utallani
    q'illu chuymani.
    Kunaspäsa

    Resp

  18. Kun kun siritasa
    Mariyaxa jutxi,
    mariyaxa sarxi
    muytayata, muytayata
    pachpankaki
    Kunaspäsa

    Resp

  19. Kun kun siritasa
    Paypachaniwa
    rumiritura latxatata sarapxi
    Maynixa tunka payani tupu sarawayi
    Maynisti mä tupuki
    Kunaspäsa


    Resp

  20. Kun kun siritasa
    Lawata kunkani warmi
    suxta ñik'utaniki
    ch'ustata aqu lakani
    kirt'atapasti kusalla.
    Kunaspäsa

    Resp

  21. Kun kun siritasa
    Kunjamti uñjapxista
    ukhamakipunitwa
    Nayranisasa
    jan uñjañataki
    juykhukipata.
    Kunaspäsa


    Resp

  22. Kun kun siritasa
    Axsaririwayawaytwa
    yaqhipkutixa llakisiyañkama.
    Jachayirisa, jiwt'ayirisa
    ch'amakaxana imantasipxi.
    Kunaspäsa

    Resp

  23. Kun kun siritasa
    Chhiqani, wich'inkani
    jalt'añatakixa kusalla
    Jan phuyuni, jan chhuruni
    patapat sariri.
    Kunaspäsa

    Resp

  24. Kun kun siritasa
    Aqu lakani, jan maq'iri
    sunkhanisasa,
    janiwa chachakiti
    p'iqini, jan amuyt'iri,
    jan parliri, jan uñjiri
    Sutijasti.
    Kunaspäsa


    Resp

  25. Kun kun siritasa
    Janq'ulla,
    khunu aqarapi samani
    misa pataru uchapxitu
    rijsuñataki
    kunti p'iqina amtataki
    Kunaspäsa


    Resp

  26. Kun kun siritasa
    Jach'anchata,
    wali jach'anchata,
    laqampu samanchani.
    Alaxpacharu purita
    Alaxpachata saraqataraki.
    Kunaspäsa


    Resp

  27. Kun kun siritasa
    Sakitasmati
    kunasa purisa katjistu
    katjata jan uñjtanti
    Kunaspäsa

    Resp

  28. Kun kun siritasa
    Kunkaru apapxitu,
    ñanqhachasiñjama
    waranqa chacha
    jiwt'ayañataki.
    Kunaspäsa

    Resp

  29. Kun kun siritasa
    Suma ist'ata
    pä chachawa sarawayi
    arst'asa, maynita maynita:
    naya nayrt'a,
    naya nayrt'a.
    Kunaspäsa


    Resp

  30. Kun kun siritasa
    Jumaxa wali ch'ikitawa
    ukhamapanxa, sawayita
    kuna uywasa jaltawayi
    jan phuyunisa.
    Kunaspäsa.

    Resp

  31. Kun kun siritasa
    Jumankipanxa thaqata
    jan jumankasasti
    janiraki thaqtati.
    Kunaspäsa

    Resp

  32. Kun kun siritasa
    Nayranisasa, jan uñjiri.
    wakichata uraqinpuni
    achuri.
    Kunaspäsa

    Resp

  33. Kun kun siritasa
    Thuquñatakixa awayt'asta,
    thuquñaru thuquntasasti
    awayu jaytawaytwa, awayt'ataxa
    janiwa thuquñjamakiti
    Kunaspäsa

    Resp

  34. Kun kun siritasa
    Kunaspasa
    alwatäx jach'anchata,
    chika ururu jisk'anchasi,
    jilatataraki jayp'ukipana.
    Kunaspäsa

    Resp

  35. Kun kun siritasa
    Kunaraki
    kunaymani uññaqani
    amparampisti
    jan katt'añxama
    Kunaspäsa

    Resp

  36. Kun kun siritasa
    Jallupachanxa kachacht'iri
    Thayapachansti junt'uchiri
    Junt'upachansti
    thayarart'awayiri
    juyphipapchansti
    wastata jut'uchawayiri.
    Kunaspäsa

    Resp

  37. Kun kun siritasa
    Yuriritaxaxa ch'uxñantata
    Ch'uxñantataraki uywasiri.
    Wañakipansti
    taqinin thaqata, munata.
    Kunaspäsa.

    Resp

  38. Kun kun siritasa
    Ch'ujña k'aña lurxama
    qhuru urqu wakxama
    Kunaspäsa

    Resp

  39. Kun kun siritasa
    Uta manqhanxa
    llawthapita,
    anqansti jiskhatatata.
    Kunaspäsa

    Resp

  40. Kun kun siritasa
    Yuritajaxa ch'uxña,
    jakawixasti wila,
    Jiwañatakisti
    suma k'achacht'ata.
    Kunaspäsa

    Resp

  41. Kun kun siritasa
    Yuritaxaxa
    jisk'a, janq'ullt'ata.
    Jakawijasti ch'ujñantata
    Tukuyañatakisti
    quri k'ajani
    Kunaspäsa

    Resp

  42. Kun kun siritasa
    Phisqa jilasullka,
    janiwa unch'ukisipxiti;
    qhuruchatasti
    inamayawa apaqañaxa
    Kunaspäsa

    Resp

  43. Kun kun siritasa
    Janiwa khitikti
    sapa urusa
    jisk'achasta, jilatatata
    sapaki unxtañaxa
    janiwa wakiskiti
    Kunaspäsa

    Resp

  44. Kun kun siritasa
    Jaya sariritwa,
    qalltataruxa
    pusi kayuta,
    chikachicarusti
    pa kayuta,
    tukuyañatakisti kimsa kayuta.
    Kunaspäsa

    Resp

  45. Kun kun siritasa
    Qurumisa, qurumisa
    taqinitaki anataña
    juk'am takintataxa
    juk'am laruyi, anatayi.
    Kunaspäsa

    Resp

  46. Kun kun siritasa
    Taqi kunatsa
    juk'amp jach'a
    Ukhamasasa
    janiwa uñjañjamakiti
    taqi tuqina uñjata
    juma chikt'ata
    jumaru muyukipata
    taqi tuqita
    Kunaspäsa

    Resp

  47. Kun kun siritasa
    Ch'amakt'ata utana
    uñjawayta
    walja kullakanaka
    takinisa janq'ut ist'ata
    mamapasti ch'aranxata
    Kunaspäsa

    Resp

  48. Kun kun siritasa
    Taykaxata yuritatwa
    kunjamti siskma
    naya jiwt'ipansti
    taykajaraki yuriwayi.
    Kunaspäsa

    Resp

  49. Kun kun siritasa
    Payatpuni kawkirusa sarapxi,
    taqi tuqi uñjasa, mayacht'ata.
    Ukhama mayachat'axa,
    jupanakaxa,
    janiwa uñkatasipxiti
    Kunaspäsa

    Resp

  50. Kun kun siritasa
    Uma ch'aqatata
    lupina qhanampi
    yuritatwa
    Kunaspäsa

    Resp

  51. Kun kun siritasa
    Jist'antata utana
    waranqa waranqa
    warminakawa
    panqara misk'ichapxi
    Kunaspäsa

    Resp

  52. Kun kun siritasa
    Michampixa juma chika
    jan michampisti jaytata
    Axsarpachatamwa;
    inäsa
    Kunaspäsa

    Resp

  53. Kun kun siritasa
    Yant'añatakixa jiskhatata
    utansti llawthapita
    wiskhanisti mä yaxa
    uta k'uchuru jaqti.
    Kunaspäsa

    Resp

  54. Kun kun siritasa
    Janiwa khitjamakti
    p'iqi waytata sarnaqiri
    P'iqixaxa aynachankiwa
    ukatxa janiwa khitisa unch'ukkituti
    Kunaspäsa

    Resp

  55. Kun kun siritasa
    Taqi tuqina utji
    jiskhatatata, thakhxama,
    khuchjama wararisa,
    suchuski.
    Kunaspäsa.

    Resp

  56. Kun kun siritasa
    Kunti siskmaxa
    chiqapuniwa
    taqi chuyma sisma
    sarxi, sarxi, sarjapuni,
    ukhamarusa
    amparajanpuniskiwa.
    Kunaspäsa

    Resp

  57. Kun kun siritasa
    Aka pachanxa
    janiwa yuriwaykti.
    Alajpacharusa,
    manqhapacharusa
    janirakliwa puririkti,
    Janiwa kawkirusa sarkti.
    Kunaspäsa

    Resp

  58. Kun kun siritasa
    Jila pura,
    kikpaki,
    ispanakaruwa
    taqi chuyma llawthapipxi.
    Kunaspäsa.

    Resp

  59. Kun kun siritasa
    Juma chikapansti
    thaqhata.
    Jayankipansti
    jan yaqañataki.
    Kunaspäsa.

    Resp

  60. Kun kun siritasa
    Kayu khuchuqapxitu.
    P'iqi t'unjapxitu.
    Jakkiri p'ampachapxitu
    jiltañataki.
    Kunaspäsa.

    Resp

Jamuña



  1. Siwulla (la cebolla)

  2. Kusi kusi (araña)

  3. T'arwa apaqaña (navaja)

  4. Ispiju (espejo)

  5. Qhunquta (guitarra)

  6. Qillqata chaski (la carta)

  7. Kuku (coco)

  8. Wayk'a (ají)

  9. Qillqa jala (telegrama)

  10. Ch'iwi (sombra)

  11. Ispiju (el espejo)

  12. Janiwa yatkti (no sé)

  13. Ispiju (el espejo)

  14. Pichaña (La escoba)

  15. Pichaña (La escoba)

  16. Laxra (la lengua)

  17. K'awna (El huevo)

  18. Punku (la puerta)

  19. Riluj wik'uñanaka (las manesillas del reloj)

  20. Qhunquta (guitarra)

  21. Phutu (el retrato)

  22. Aruma (la noche)

  23. Awyuna (el avión)

  24. Ajusa (el ajo)

  25. Papila (la hoja de papel)

  26. Lamar quta. (la mar)

  27. Samka. (el sueño)

  28. Kunkaru chinuña (la corbata)

  29. Kayunaka (Los dos pies)

  30. Ch'iñi (El murciélago)

  31. K'uti (La pulga)

  32. Amka, Ch'uqi (La papa)

  33. Turumpu (el trompo)

  34. Ch'iwi (La sombra)

  35. Uma (El agua)

  36. Quqa (El árbol)

  37. Tiriku, tiriju (El trigo)

  38. Wayk'a (El ají)

  39. Wiskha (la soga)

  40. Turasnu (el durazno)

  41. Laranja (la naranja)

  42. Ampara luk'ananaka (los dedos de la mano)

  43. Ch'iwi (la sombra)

  44. Jaqi: wawakasa, jaqiptata, awkiptata.

  45. Piluta (la pelota)

  46. Samana (el aire)

  47. Aqunaka laxrampi (los dientes y la lengua)

  48. Chhullunkiya (el hielo)

  49. Nayranaka (los ojos)

  50. Kurmi (el arco iris)

  51. Mamuraya uta (la colmena)

  52. Ch'iwi (la sombra)

  53. Wiskha (la soga)

  54. Kalaw sapatu (los clavos de los zapatos)

  55. Jawira (el río)

  56. Wiskha (el lazo)

  57. Ni kuna (la nada)

  58. Qhulu wutasa (las botas)

  59. K'uti (la pulga)

  60. Tiriku, tiriju (trigo)