logo uta jaqi

Qaqa Titi qutata: yatxatapxañäni

Este cuento fué publicado originalmente en Wiñaypacha por Domingo Sayritupa Asqui, Puno Perú, 1990.


Khä nayra pachanakanxa aka uraqinakasaxa yunkasaru uñtatiritayna, siwa. Jichhaxa, aka quta uñjktana ukaxa mä jach'a markiritanawa, sarakiwa. Uka markanxa taqi kunawa, suma manq'añanakawa achuritayna. Jaqinakana isi lurasiñanakapatixa quqanakawa t'awranakasa achuritayna, siwa.

Ukhamaraki, walja qullqi qurinakawa utjiritayna. Ukatsa, kuna phich'inaksa qullqita, qurita achachilanakasaxa lurapxiritayna, sarakiwa. Ukhamarusa, qutampi manq'antata markanxa jach'a utanakapaxa qurita qullqitkamakiritaynawa, siwa.

Ukata jichhaxa, uka markaxa jayri arumanakaxa uñäsiskiwa. Ukatsa, uka nayra achachilanakana markaptuqitxa janiwa khitisa yatiña munxapxarakiti, sapxarakisä. Ukhamaraki khaya pachanakanxa wari kuna sallqa uywanakaxa suma axakiwa jaqinakampi chika jakasipxiritayna, siwa. Jichhaxa janiwa ukhamäxarakiti.

Ukhamawa, khä nayra pachanakanxa wali suma jakasipxirïtayna. Ukatsa wali qhapaqa chuymani utjaskasinwa uka achachilanaka mä jani walt'ä winakaru puripxarakitayna. Ukatwa, jichhürunakanxa taqi kuna jani walt'awinakaxa utjarakixa, siwa.

Ukatsa khäpachanakanxa, janiwa jichhapachanakjama sinti t'aqhisiñanakaxa utjkataynati, sasawa nayra jaqinakasa parlapxiri, sarakisä.

Ukata mäpachamanakanxa, jaqinakana ukhama jani wali sarnaqatanakapatwa, Apu Qulläna Awkixa jaqinakaruxa akhama sirïtayna:

-Jumanakaxa janiwa wali sarnaqapxktatati, ukata aka jach'a qhapaqa qulluruxa janiwa mistupxañamäkiti. Ukatsa, janipuniwa khitisa ukaruxa mistupxätati. Ukhamarusa uka qhapaqa qulluru mistupxäta, ukjaxa janiwa jakañanipxkätati -siritaynawa, siwa.

Ukata mä kutixa qhapaqa awqa supayawa jaqinakaruxa akhama siritayna:

-Jumanakatixa qhapaqa qulluru mistupxäta, ukapachaxa, nayranakamaxa jiskt'arasiniwa, ukata Qullana Awkjama munañänipxätawa . Ukatsa taqi kunasa jumanakankiwa -sasawa q'utu irkatirïtayna, siwa.

Kunapachatï jaqinakaxa uka jach'a qhapaqa qulluru mistupxatayna, ukapachaxa Apu Qulläna Awkisa wali thithitawa waranqa waranqa titinaka antutanitayna. Taqi jaqinakaru manq'antañapataki, siwa.

Jaqinakaxa ukhama llakinkxasinxa, supaya awqaruwa nanakata jark'aqapxita, sapxirïtayna, siwa. Ukata supaya awqaxa uraqi manqharuwa imt'irïtayna. Ukatsa uküruta jichhürkamawa uka jaqinakaxa uka quta manqhana añchanchuru tukuta jakasipxki, sarakiwa.

Ukhamarusa jaqinakana ukhama jani waliru puritanakapatxa, Apu Qulläna Awkisa, ukürunakaxa, wali llakisitaritaynawa. Ukatwa Inti tatsa ch'amakt'ayirïtayna. Ukhamaraki akapacha uraqinakasa q'alawa kharkhatirïtayna. Ukatsa sinti llakisiñapunirïtaynawa, siwa.

Ukhamarusa alaxpacha taqi achachilanakasa jachapxkaspa, ukhamawa akapachaxa uruya arumawa thayana jallumpi asut'itaxirïtayna, siwa.

Ukhamawa uka wiñaya markaxa umampi q'ala apayasxirïtayna. Ukatsa uka uma taripäwinxa kunaymana taqi uywanakawa umampi axskatasna jiwarirïtayna, siwa. Uktsa mä chachaya warmi sapakiwa mä sawsi tunu lawa patxaru, jiwañata qhispirïtayna, siwa. Ukhamarusa taqi jaqinakapuniwa q'ala jiwarirïtayna, siwa.

Ukatsa janipuniwa uka markatxa khitisa qhispirikataynati. Uka chachaya warmisa Apu Qullana munañapatwa qhispirïtayna, sapxarakiwa. Akapacha Qullana Awkixa ukhamwa akapachxa t'aqhisiyirïtayna. Ukatsa akapacha khuyapayañatwa jallxa t'akt'ayirïtayna. Ukhamaraki uka chachaya warmixa wali llakita waranqa waranqa  titinaka jiwarata uñjirïtayna, siwa. Ukatsa aka qutanxa, nayra achachilanakasana uka jach'a wiñaya markapawa imt'ätaski, sapxarakiwa.


Aymar Uta kutiña