|
Introducción a la Gramática Aymara
|
El contenido de esta gramática es un resultado ecléctico de algunos items de la
bibliografía usada en este site. Debe ser
considerada como gramática superficial.
Sin embargo, aspiramos que el visitante de esta introducción,
interesado, consiga comunicarse en aymara usando formas rudimentarias.
Hasta el momento contamos con 4 páginas organizadas así:
-
Introducción.- Es la presente página con algunas tablas de
vocabulario elemental.
-
Alfabeto.- En ésta página es presentado el alfabeto oficial
aymara denominado de único. Este es un buen
alfabeto de caracter fonémico, esto significa que cada letra representa un único
fonema y recíprocamente cada fonema considerado es representado por una única letra.
También son presentados algunos otros alfabetos precursores y sus equivalencias.
Todas las palabras aymara de esta gramática son ecritas usando este alfabeto.
-
Pardigmas del Verbo.- Paradigma de las conjugaciones en tiempo
y en modo de todos los verbos del aymara. Además para los verbos transitivos, también,
es presentado el paradigma de las formas transicionales en tiempo y modo.
Ambos paradigmas son interactivos y por cada verbo, haciendo uso de la interactividad
de esta página, se pueden obtener hasta 300 formas verbales diferentes.
-
Vocabularios.- En los sentidos Aymara-->Castellano, Aymara-->Inglés
y sus respectivos inversos. Están organizados por temas: verbos,
sustantivos(animales, alimentos..., etc.), adjetivos y son interactivos.
| AFIRMACIÓN | NEGACIÓN | INCERTEZA |
| Jisa=Sí | Jani=Nó | Inasa=Tal vez |
| LAS 4 PERSONAS GRAMATICALES DEL AYMARA |
| Singular | Naya | Yo |
| Juma | Tu |
| Jupa | El/Ella |
| Jiwasa | Tu y Yo |
| Plural | Nayanaka | Nosotros(interlocutor excluído) |
| Jumanaka | Ustedes |
| Jupanaka | Ellos/Ellas |
| Jiwasanaka | Nosotros(interlocutor incluído) |
| CONTANDO (JAKHUÑA) |
| Maya | 1 | Tunka-mayani | 11 | Kimsa-tunka | 30 |
| Paya | 2 | Tunka-payani | 12 | Pusi-tunka | 40 |
| Kimsa | 3 | Tunka-kimsani | 13 | Phisqa-tunka | 50 |
| Pusi | 4 | Tunka-pusini | 14 | Suxta-tunka | 60 |
| Phisqa | 5 | Tunka-phisqani | 15 | Paqalqu-tunka | 70 |
| Suxta | 6 | Tunka-suxtani | 16 | Kimsaqalqu-tunka | 80 |
| Paqalqu | 7 | Tunka-paqalquni | 17 | Llatunka-tunka | 90 |
| Kimsaqalqu | 8 | Tunka-kimsaqalquni | 18 | Pataka | 100 |
| Llatunka | 9 | Tunka-llatunkani | 19 | Phisqa-pataka | 500 |
| Tunka | 10 | Pätunka | 20 | Waranqa | 1000 |
| COLORES (SAMANAKA) |
| Aymara | Español | Aymara | Español |
| Qhana | Claro | Janq'u | Blanco |
| Janq'ulla | Blanquecino | Ch'amaka | Oscuro |
| Ch'iyara | Negro | Churi | Color apagado |
| Allqa | De dos colores | Chupika | Rojo |
| Ch'uxña | Verde | Q'illu | Amarillo |
| Larama | Azul marino | Qaqa | Gris |
| Sajuna | Azul | Ch'ixi | Blanquinegro |
| Qupa | Verde esmeralda | Millu | Beige |
| Paqu | Dorado | Arumita | Anaranjado |
| Ch'umpi | Café | Uqi | Plomo |
| Laqampu | Celeste | Qhisti | Tiznado |
| K'ulli | Morado | Chuchi | Pardo claro |
| Algunas otras expresiones útiles |
| Aymara | Español |
| Kamisaraki | Hola |
| Winus tiyas | Buenos dias |
| Winas täris | Buenas tardes |
| Yuspagara | Gracias |
| Jakisiñkama | Adios |
| Sarä | Me voy |
| Jutma | Ven acá |
| Qurpa | Alojamiento |
| Thaki | Camino |
| Janiw yatkti | Yo no sé |
| Nayax Aymara parlt'awa | Yo hablo Aymara |
| Jaya(Jak'a) | Lejos(Cerca) |
| Aynacha(Alaxa) | Abajo(Arriba) |
| Kunjamaskatasa? | Como estás? |
| Nayax walisktaw,..., jumasti | Yo estoy bien ...y tu? |
| Kawki | donde? |
| Kawki pirs munta? | Cuál quieres? |
| Kunjata | como? |
| Kuna | que? |
| Kunata | Porque? |
| Kawkis uñstanta? | De donde apareces? |
| Uka ch'ullu muntwa | Quiero ese chullo |
| Uka ch'ullu alxïta | Véndeme ese chullo |
| Khawkhas? | Cuanto es? |
| Mä rat past'arapï jilata | Voy a pasar un momento amigo/hermano |
| Ikiw puritu | Estoy con sueño |
| Arsu mayaki arsuma | Dí por lo menos alguna cosa |
| Aka isix thathawa(t'iqiwa) | Esta ropa es ancha(apretada) |
| Kunjamas akax jumataqix? | Que te parece esto? |
| Askiru Churata Tatay(Mamay) | Bueno(a)s días, tardes o noches (saludo arcaico) |
|